|
Kieluchy (szafrany, tulipanki, fijałki) to znane doskonale krokusy których prawidłowa nazwa brzmi: szafran spiski (Crocus scepusiensis).
Szeroko wykorzystywany był i jest gatunek podobny - szafran uprawny (Crocus ... ). Nazwa łacińska Crocus jest zlatynizowaną grecką nazwą znamion szafranu uprawnego, która brzmi kroke = nić. Polska nazwa szafran pochodzi od arabskiego słowa "safra" określającego żółtą farbę (szafran w dużym rozcieńczeniu barwi wodę na kolor żółty) |
 |
Do otrzymania 1kg suchych znamion potrzeba ok. 120 tysięcy kwiatów dlatego szafran był i pozostał najdroższą przyprawą na świecie. W stanie dzikim Crocus ... nie jest znany. Pochodzi prawdopodobnie z Grecji lub Bliskiego Wschodu. W krajach tych uprawiany był już od starożytności jako roślina lecznicza, przyprawowa i barwierska. Znany był także w Egipcie i Babilonii, wymieniany w Papirusie Ebersa i Biblii. Opisują go także m.in. Hipokrates, Teofrast i Pliniusz Starszy. W Europie rozpowszechnili go Arabowie. W Średniowieczu szafran miał niezwykle wysoką cenę i duże znaczenie (w XIV i XVw. za fałszowanie go w krajach niemieckich groziło spalenie na stosie). Uprawiano go wtedy zarówno w Europie, jak i Iraku, pn. Indiach, Chinach. Obecnie te kosztowne i pracochłonne uprawy utrzymały się w pd. Hiszpanii i Francji oraz na Węgrzech i Sycyli. Oto jak według "Dykcyonarza roślinnego" prowadzić należy hodowlę szafranu uprawnego:
| "Chcąc go mieć obficie obiera się grunt, z którego w poprzedzaiącym roku zbierano ięczmień, a teraz leży ugorem. Grunt powinien być równy, mierny i suchy. W Kwietniu przeorze się: zagony dadzą się wąskie. W Maiu potrząśnie się krótkim gnoiem ; powtórnie się przeorze, a na trzeci raz ku końcowi Czerwca. Po trzecim przeoraniu posadzą się cebule rzędami, po trzy cale daleko od siebie i tyleż głęboko. (...) Po zebranym na roli szafranie, wybieraią się cebule, chędożą z łupin i korzonków, i znowu w ziemię sadzą. (...) Aby się szafran długo nie psował, chować się powinien dobrze upchany w woreczkach wełnianych lub iedwabnych i w skrzyneczkach na mieyscu suchym." |
Właściwości i wykorzystanie:
W Tatrach krokusy związane są głownie z łąkami i polanami śródleśnymi na których odbywa się wypas owiec, gdyż wymagają one żyznej gleby. Nie znoszą uprawy ziemi i raz zaorane giną bezpowrotnie. Obecnie największym zagrożeniem są dla nich turyści, zrywający je na bukiety. Szafran spiski nie jest użytkowany. Ciekawostką jest, że jego nasiona są rozsiewane przez mrówki.
| Krokusy były także motywem poezji, taka jak u ludowego twórcy - Michała Cieśli "Łuszczka" autora "Krokusów": |
| "Kiedy wiosnom śniezek ginie sercem radość wzrusy na polanie, pod Tatrami zakwitły krokusy. |
|
Takie piykne, fijołkowe aze miło oku zakryły polane na Białym Potoku |
|
Bliziućko pod reglem piyknymi Tatrami pudom, wney tam pudom juhasi z owcami |
|
Bo to przecie nase Tatry i Polany momy w nich przywilej królewski nadany" |
W lecznictwie stosowane jest znamię słupka zebrane w okresie kwitnienia i wysuszone szybko przy dużym dostępie powietrza w temperaturze do 35 ºC. Dawniej suszono szafran nad rozżarzonym węglem na siatce. Znamiona zawierają pomarańczowy barwnik - glikozyd protokrocynę, który w wyniku suszenia rozpada się na karotenoid krocynę i gorzki glikozyd - pikrocynę, w skład której wchodzi olejek lotny - safranol, nadający specyficzny smak. Gotowy surowiec zawiera: 0,4-1,3% olejku, 2% żółtego barwnika - krocyny, karotenoidy, witaminy B1 i B2, cukry i pektyny. Wyciągi z szafranu obniżają ciśnienie krwi, działają przeciwskurczowo. Krocyna i produkt jej rozpadu - krocetyna obniżają poziom cholesterolu we krwi.
